Ik wil wel/geen zzp'ers!
Verguisd en geroemd, verstoten en weer aangetrokken, stevig bekritiseerd en de hemel in geprezen. Als je het reilen en zeilen van de zzp-sector van pakweg de afgelopen vijf jaar onder de loep neemt, beland je in een rollercoaster van tegenstrijdigheden.
Loftrompet
Laten we eerlijk zijn, de (terechte) loftrompet klonk vaak. Freelancen zit in de vezels van Nederland. Pioniers en ontdekkingsreizigers worden geroemd en gefaciliteerd in ons kikkerlandje. Zzp'ers genieten een handvol belastingvoordelen zoals startersaftrek en zelfstandigenaftrek, en de drempel is laag om voor jezelf te starten.
De populatie van 'modern werkenden' groeit dan ook gestaag al jaren op rij. In 2019 is het aantal zzp'ers in ons land toegenomen met 6% in vergelijking met het jaar hiervoor. Vorig jaar maakten werkenden met een hoofdbaan als zzp'er 12% van alle werkenden uit, in 2003 was dat 8%. De beeldvorming rond de zelfstandigen is afgelopen jaren ook positief veranderd. Van een pechvogel die nergens aan de bak komt tot een hippe creatieve rebel die het bestaan van een 'loonslaaf' verafschuwt. Tot zover de rozengeur en maneschijn.
Reorganiseren doe je zo
De beruchte wet DBA, die wij al eerder hebben geanalyseerd in een blog, trekt in 2016 een dikke streep door vele hechte relaties tussen freelancende professionals en bedrijven. Eén voor één trekken grote bedrijven de stekker uit de samenwerking met zzp'ers. Met pijn in hun hart, dat wel. Maar ze kunnen niet garanderen dat de arbeidsrelaties DBA-proof zijn, hetzij vanwege de vermeende gezagsverhouding, hetzij in verband met de duur van projecten die vaak meer dan twee jaar beslaat. Bij de drie grote banken: ABN AMRO, ING en de Rabobank vallen de wetswijzigingen samen met grootschalige reorganisaties. Dit zorgt voor een elegant doch eenvoudig afscheid van zelfstandigen. ING sprak historische woorden uit: “De ING streeft ernaar om alle cruciale expertise in vaste dienst te hebben.” Deze mantra zal nog vaker opduiken als motivatie voor een afwijzing van een zelfstandige bij een opdrachtverwerving.
Bezem door de kast
Een eenvoudige manier om je aan een complexe en inefficiënte wet te conformeren is samenwerking te vermijden met mensen over wie de wet gaat. Bedrijven waar ruimte en expertise ontbreken om alle formaliteiten strikt conform de DBA-richtlijnen te laten verlopen, halen als eerste een bezem door de zzp-kast. Ze zitten er niet op te wachten dat de Belastingdienst hun op de vingers tikt of zelfs forse boetes oplegt. Uiteraard dienen wetten te worden nageleefd, al bevorderen ze andere vreemde constructies.
Zoals zzp-expert Pierre Spaninks dit enkele jaren geleden treffend verwoordde: “Iedereen mag verdienen aan vraag naar tijdelijke arbeid: de detacheerder, de uitzender, de bv-verkoper. Alleen een zzp'er niet. Die moet stuk.”
Renaissance en bijwerkingen
Maar zelfstandigen zijn niet zo snel stuk te krijgen. 'What doesn't kill you, makes you stronger'. In de gunstige economische conjunctuur en de recordkrapte op de arbeidsmarkt vóór de coronacrisis floreerden flexibele arbeidsrelaties. Inderdaad, vooral binnen sectoren waarin 'cruciale expertise' schaars is, zoals IT of finance. Of in de branches waarin de aard van diensten om tijdelijke en flexibele professionals vraagt, bijvoorbeeld in de evenementenbranche of horeca.
Interessant hoe zelfstandigen zijn vertegenwoordigd in diverse sectoren. Volgens het CBS waren in 2019 de meeste zzp'ers actief in de dienstverlening, voornamelijk in de bouw, specialistische zakelijke diensten, zoals juridische en boekhoudkundige dienstverlening en ICT. Vakmanschap is schaars in de bouw en de techniek. Het werk in deze sectoren is het afgelopen decennium steeds complexer geworden: aannemers moeten raad weten met projectmanagement, omgevingscommunicatie en driedimensionale bouwmodellen. De vergrijzing is fors. Geen wonder dat bouwbedrijven expertise inroepen van de zzp'er, ondanks de vaak scheve blikken van de vaste werknemers.
Frappant is dat het aandeel zelfstandigen in het onderwijs een schamele 5% bedroeg in 2019. In de zorg opereerden toen iets minder dan 5% zzp'ers. Des te opmerkelijker hoe de media de werkelijkheid kleuren door voornamelijk deze twee groepen op de pijnbank te leggen als het gaat om de oneigenlijke concurrentie met de vaste krachten. Een leraar die op vrijdag ontslag neemt en op maandagochtend stralend de kinderen begroet in de gedaante van een zzp'er is geen gewenste ontwikkeling, maar hoe vaak gebeurt dit werkelijk?
De wil en de weg
Onze voorposten van het vooruitstrevende sociaaleconomische beleid zijn de overheden. Ze kunnen een voortrekkersrol pakken en de ondernemerszin stimuleren door een aantrekkelijke opdrachtgever te zijn voor zelfstandigen. Dit is tot nu toe helaas niet altijd het geval. Uit het onderzoek van VNG realisatie over het beleid van kleinere en middelgrote gemeenten blijkt dat deze gemeenten en zzp'ers elkaar vaak niet weten te vinden. Zelfstandigen constateren het ontbreken van een proactief beleid en 'objectieve communicatie'. Ze verwachten niet dat de gemeente hun/hen 'bij de hand neemt' maar hebben behoefte aan volledige informatievoorziening, zodat ze de juiste keuzes kunnen maken.
Veel zzp'ers zien gemeenten als aantrekkelijke opdrachtgevers maar ervaren het als 'lastig' om in aanmerking te komen voor een opdracht. “Gemeenten willen geen zaken met mij doen omdat ik een zzp'er ben”, verwoordt een zzp'er uit het onderzoek het heersende sentiment. “Ze geven opdrachten liever aan de organisaties die aan allerlei eisen voldoen”. Als voorbeeld binnen het sociaal domein benoemt het onderzoek de zorgaanbieders, voor wie het 'speelveld voor opdrachten niet gelijk is”. Daarnaast gaat het moeizaam voor de nieuwkomers om 'er tussen te komen' als gemeente al zaken doet met andere zzp'ers. Aan de andere kant, hebben grote overheden via tenders een actief en transparant beleid als opdrachtgever voor zelfstandigen.
Win-win
Er moet meer dialoog ontstaan tussen de partijen. Onbekend maakt onbemind. Dit geldt ook in een bredere context. Kennis, ervaring en attitude van zelfstandigen zullen veel bedrijven helpen om hun doelen te behalen. Interessante opdrachten laten zzp'ers excelleren en waarborgen de continuïteit van hun onderneming. Een realistisch beeld van de samenwerking en zichtbare resultaten verminderen vooroordelen. Gezonde marktwerking, slimme wetgeving en open communicatie doen de rest. Zonder loftrompet of boe-geroep.